สงกรานต์ขึ้นทะเบียน UNESCO แล้ว แล้วภาพสงกรานต์ใช้ได้ฟรีไหม?

ช่วงที่ผ่านมา “สงกรานต์” ของไทยถูกพูดถึงในระดับโลกมากขึ้น หลังได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้จาก UNESCO หลายคนเลยเข้าใจว่า เมื่อเป็น “ของโลก” แล้ว ภาพที่เกี่ยวข้องก็น่าจะนำไปใช้ได้ฟรี

แต่ความจริงคือคนละเรื่องกันเลย ครั้งนี้เราจะพาไปเข้าใจทั้งมิติของวัฒนธรรม และเรื่องลิขสิทธิ์ที่ครีเอเตอร์ควรรู้

UNESCO กับสงกรานต์ เกี่ยวข้องกันอย่างไร?

เมื่อปี 2023 เทศกาลสงกรานต์ของไทยได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ (Intangible Cultural Heritage) โดย UNESCO

สิ่งที่ UNESCO รับรอง “ไม่ใช่แค่งานสาดน้ำ” แต่คือคุณค่าทางวัฒนธรรมที่อยู่เบื้องหลัง เช่น

1.การรดน้ำดำหัวผู้ใหญ่ แสดงความเคารพและความกตัญญู

2.การทำบุญ ตักบาตร เสริมสิริมงคลรับปีใหม่ไทย

3.การรวมตัวของครอบครัวและชุมชน

4.ภูมิปัญญาและประเพณีที่สืบทอดกันมาหลายรุ่น

พูดง่าย ๆ คือ UNESCO มอง “สงกรานต์ = วัฒนธรรม + วิถีชีวิต + ตัวตนของคนไทย” ไม่ใช่แค่อีเวนต์ท่องเที่ยว

สงกรานต์สำคัญกับคนไทยอย่างไร?

สงกรานต์ไม่ใช่แค่เทศกาลเล่นน้ำแต่คือวันขึ้นปีใหม่แบบไทย ที่ผูกอยู่กับวิถีชีวิต ความเชื่อ และความสัมพันธ์ของผู้คนมาอย่างยาวนาน

ในเชิงวัฒนธรรมสงกรานต์คือช่วงเวลาแห่งการรีเซ็ตชีวิต ผู้คนทำความสะอาดบ้าน ทำบุญ ตักบาตร และรดน้ำดำหัวผู้ใหญ่ เพื่อเริ่มต้นปีใหม่ด้วยความเป็นสิริมงคล เปรียบเหมือนการล้างสิ่งเก่า แล้วเปิดรับสิ่งใหม่เข้ามา

ในเชิงสังคมนี่คือหนึ่งในไม่กี่ช่วงเวลาที่ครอบครัวไทยจะได้กลับมาอยู่พร้อมหน้าพร้อมตา ลูกหลานที่ไปทำงานต่างจังหวัดหรือต่างประเทศมักเดินทางกลับบ้าน ทำให้สงกรานต์กลายเป็นเทศกาลแห่งการกลับมา ที่เต็มไปด้วยความผูกพันและความทรงจำ

ขณะเดียวกัน ในระดับประเทศ สงกรานต์ยังทำหน้าที่เป็น soft power สำคัญของไทย ภาพการเล่นน้ำ รอยยิ้ม และบรรยากาศของความสนุกสนาน กลายเป็นภาพจำที่ทำให้คนทั่วโลกรู้จักประเทศไทยมากขึ้น และดึงดูดนักท่องเที่ยวจากทั่วโลกในทุก ๆ ปี

เมื่อมองในภาพรวมสงกรานต์จึงไม่ใช่แค่ประเพณี แต่เป็นทั้งรากทางวัฒนธรรม และเครื่องมือสื่อสารให้กับประเทศ ที่สะท้อนความเป็นไทยออกไปสู่สายตาโลกได้อย่างชัดเจน

แล้วภาพสงกรานต์ ใช้ได้ฟรีไหม?

คำถามนี้เป็นหนึ่งในความเข้าใจผิดที่เจอบ่อยมาก โดยเฉพาะหลังจากที่สงกรานต์ของไทยได้รับการขึ้นทะเบียนจาก UNESCO หลายคนอาจคิดว่าเมื่อเป็นมรดกของโลกแล้ว ภาพที่เกี่ยวข้องก็น่าจะนำไปใช้ได้อย่างอิสระ

แต่ในความเป็นจริงคำตอบคือไม่เสมอไปทุกภาพ

เพราะการขึ้นทะเบียนของ UNESCO เป็นการรับรอง “คุณค่าทางวัฒนธรรม” ไม่ได้เกี่ยวข้องกับ “ลิขสิทธิ์ของภาพถ่าย” แต่อย่างใด สิทธิ์ในการใช้ภาพยังคงเป็นของช่างภาพหรือเจ้าของผลงานตามกฎหมายเหมือนเดิม

พูดให้ชัดคือวัฒนธรรมเป็นของส่วนรวม แต่ภาพถ่ายมีเจ้าของเสมอ

ทำไมภาพสงกรานต์ส่วนใหญ่ถึงเป็น Editorial?

ถ้าลองสังเกตภาพสงกรานต์ที่เราเห็นตามเว็บไซต์หรือสต็อกต่าง ๆ จะพบว่าหลายภาพถูกระบุว่าเป็น “Editorial Use Only” หรือใช้ได้เฉพาะเชิงบรรณาธิการ เหตุผลหลักมาจากลักษณะของภาพเอง

ภาพสงกรานต์มักเป็นภาพเหตุการณ์จริง เช่น การเล่นน้ำตามถนน หรือบรรยากาศในพื้นที่สาธารณะ ซึ่งทำให้มีบุคคลจริงอยู่ในภาพโดยไม่ได้มีการขออนุญาตล่วงหน้า (Model Release) นอกจากนี้ยังมักมีองค์ประกอบอย่างโลโก้ แบรนด์ หรือสถานที่เอกชนติดอยู่โดยหลีกเลี่ยงได้ยาก

ทั้งหมดนี้ทำให้ภาพถูกจัดอยู่ในหมวด Editorial โดยอัตโนมัติ เพราะไม่สามารถนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์ได้อย่างปลอดภัยทางกฎหมาย

ดังนั้น ภาพสงกรานต์จำนวนมากจึงเหมาะสำหรับการ “เล่าเรื่อง” มากกว่าการนำไปใช้เพื่อ “ขายของ”

Editorial ใช้อย่างไรให้ถูกต้อง?

ภาพประเภท Editorial สามารถนำไปใช้ได้ในบริบทที่เป็นการให้ข้อมูลหรือสื่อสารข้อเท็จจริง เช่น งานข่าว บทความ Blog หรือคอนเทนต์เชิงความรู้ ซึ่งไม่เกี่ยวข้องกับการโฆษณา

ในทางกลับกัน สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยงอย่างชัดเจนคือการนำภาพเหล่านี้ไปใช้ในงานเชิงพาณิชย์ ไม่ว่าจะเป็นโฆษณา โปรโมตสินค้า หรือแคมเปญของแบรนด์ เพราะอาจทำให้เกิดความเข้าใจผิดว่าบุคคลในภาพมีส่วนเกี่ยวข้องหรือสนับสนุนสินค้า ซึ่งถือเป็นความเสี่ยงทางกฎหมายโดยตรง

ถ้าอยากใช้ภาพสงกรานต์เชิงพาณิชย์ต้องทำอย่างไร?

หากต้องการใช้ภาพสงกรานต์ในเชิงโฆษณา โปรโมตสินค้า หรือทำแคมเปญของแบรนด์ สิ่งสำคัญคือต้องเลือกใช้ภาพประเภท Commercial เท่านั้น

ภาพลักษณะนี้จะต้องผ่านการจัดการสิทธิ์มาเรียบร้อย เช่น มีการขออนุญาตบุคคลในภาพ (Model Release) ไม่มีโลโก้หรือเครื่องหมายการค้าติดอยู่ และสามารถนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์ได้อย่างถูกต้องตามกฎหมาย

แต่ในความเป็นจริงภาพสงกรานต์ที่เป็นบรรยากาศจริง สนุกจริง คนจริง มักจะอยู่ในหมวด Editorial ซึ่งทำให้หลายแบรนด์รู้สึกว่าอยากใช้แต่ใช้ไม่ได้

ทางออกของเรื่องนี้คือการจัดการสิทธิ์ให้ถูกต้องตั้งแต่ต้น

หากคุณจำเป็นต้องใช้ภาพ Editorial จริง ๆ เช่น ต้องการภาพบรรยากาศจริงเพื่อสื่อสารความเป็นสงกรานต์แบบ Authentic ปัจจุบันก็มีบริการที่ช่วย “เคลียร์สิทธิ์” ให้สามารถนำไปใช้งานได้อย่างปลอดภัยมากขึ้น

อย่างบริการจาก Number 24 ที่ช่วยดูแลเรื่องการขออนุญาต การจัดการลิขสิทธิ์ และประเมินความเสี่ยงในการใช้งานภาพ ทำให้คุณสามารถนำภาพไปใช้ได้อย่างมั่นใจและรัดกุมมากขึ้นในเชิงกฎหมาย ถ้าสนใจใช้บริการติดต่อ Number 24 ได้ที่ 

Inbox : http://m.me/number24.co.th

LINE Official Account : https://line.me/R/ti/p/@klj9484n

Instagram : https://www.instagram.com/number24.co.th

Website : https://number24.co.th/

----------------------------------

อ้างอิงจาก

UNESCO – Intangible Cultural Heritage: Songkran in Thailand
https://ich.unesco.org

Department of Cultural Promotion Thailand – ข้อมูลการขึ้นทะเบียนสงกรานต์
https://www.culture.go.th

World Intellectual Property Organization – หลักการลิขสิทธิ์ภาพถ่าย
https://www.wipo.int

Shutterstock – Editorial vs Commercial Use Guidelines
https://www.shutterstock.com