เห็นเป็นผี…แต่ก็มีเจ้าของนะ
Business
เห็นเป็นผี…แต่ก็มีเจ้าของนะ
ผีชุดขาว ผีหัวขาด ผีในบ้านร้าง หรือเงาดำ ๆ ที่โผล่ออกมาจากความมืด สิ่งเหล่านี้เป็นภาพที่เราเห็นกันจนชิน โดยเฉพาะช่วง Halloween ที่แบรนด์ต่าง ๆ มักหยิบความหลอนมาใช้กับ Artwork, Social Content, Campaign และโฆษณาแทบทุกปี
และมันก็สมเหตุสมผลเพราะ Halloween ไม่ได้เป็นแค่เทศกาลที่คนแต่งตัวสนุก ๆ อีกต่อไป แต่กลายเป็นช่วงเวลาสำคัญของการทำตลาดด้วย ข้อมูลจาก National Retail Federation (NRF) ระบุว่า ในปี 2025 การใช้จ่ายช่วง Halloween ในสหรัฐฯ ถูกคาดการณ์ว่าจะสูงถึง 13.1 พันล้านดอลลาร์ ทำสถิติสูงสุดใหม่ จาก 11.6 พันล้านดอลลาร์ในปี 2024 และสูงกว่าสถิติเดิมที่ 12.2 พันล้านดอลลาร์ในปี 2023
เมื่อเทศกาลใหญ่ขึ้น Visual ที่อยู่คู่กับเทศกาลก็ยิ่งถูกนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์มากขึ้น ทั้งภาพผี Monster, Skeleton, Pumpkin ไปจนถึง Character ต่าง ๆ แต่ตรงนี้เองที่มีเรื่องหนึ่งน่าสนใจขึ้นมา
ถ้าเราอยากหยิบ “ผี” มาใช้ในงาน Creative เราสามารถสร้างได้แค่ไหน? เพราะผีอาจไม่มีเจ้าของแต่ผีตัวนี้อาจมีเจ้าของ
ผีทั่วไปใครก็สร้างได้ แต่…
ก่อนจะไปถึงเรื่อง Copyright ต้องแยกให้ออกก่อนว่าการสร้างผีขึ้นมากับ การสร้างผีที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวของใครบางคนเป็นคนละเรื่องกัน
ลองนึกง่าย ๆ ว่าถ้าเราได้รับ Brief สร้างผีสำหรับ Halloween ฝ่ายครีเอทีฟสามารถหยิบไอเดียของ “ผี” มาเป็นจุดตั้งต้น แล้วออกแบบผลงานขึ้นมาใหม่ได้ ไม่ว่าจะเป็นผีในบ้านร้าง ผีในสุสาน หรือผีในบรรยากาศหลอน ๆ เพราะลิขสิทธิ์ไม่ได้ให้ใครเป็นเจ้าของไอเดียเรื่องผีแต่เพียงอย่างเดียว
หลักพื้นฐานที่ WIPO หรือ World Intellectual Property Organization (องค์การทรัพย์สินทางปัญญาโลก) อธิบายไว้ก็คือลิขสิทธิ์คุ้มครองการแสดงออกของความคิด ไม่ใช่ตัวความคิดหรือ Concept โดยตัวมันเอง และผลงานที่จะได้รับความคุ้มครองต้องมีความเป็นต้นฉบับด้วย
หลักการนี้สอดคล้องกับข้อมูลของกรมทรัพย์สินทางปัญญาของไทยที่ระบุว่า งานที่จะได้รับความคุ้มครองต้องเป็นงานที่แสดงออกถึงความคิด มีความริเริ่มสร้างสรรค์ และเข้าข่ายประเภทงานที่กฎหมายลิขสิทธิ์รับรอง
ดังนั้น ถ้า Creative ได้รับ Brief ว่า “สร้างผีสำหรับ Halloween” แล้วออกแบบผีขึ้นมาใหม่ด้วยตัวเอง การที่ภาพนั้นมีผีอยู่ด้วยไม่ได้ทำให้กลายเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์ของใครโดยอัตโนมัติ
แต่เรื่องจะเริ่มซับซ้อนขึ้น เมื่อโจทย์ไม่ได้จบแค่ “สร้างผี” แต่กำลังพยายามสร้าง “ผีตัวนั้น” ที่ผู้ชมเห็นแล้วจำได้ทันทีว่าเป็น Character จากผลงานของใคร และตรงนี้เองที่ทำให้เราต้องแยกให้ออกว่า อะไรคือผีในฐานะ Concept และอะไรคือ Character ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว
แล้วอะไรทำให้ผีกลายเป็น Character?
ลองนึกถึงตัวละครบางตัวที่เราเห็นแค่เงาหรือรายละเอียดไม่กี่อย่างก็สามารถจำได้ทันทีว่าเป็นใคร
สิ่งที่ทำให้ Character หนึ่งตัวมีภาพจำไม่ได้เกิดจากหน้าตาเพียงอย่างเดียว แต่อาจเกิดจากการรวมกันของรูปลักษณ์ เสื้อผ้า ทรงผม สี อุปกรณ์ประจำตัว ท่าทาง บุคลิก ชื่อ เรื่องราว หรือรายละเอียดทาง Visual อื่น ๆ ที่ถูกออกแบบและพัฒนาขึ้นมาเป็นเอกลักษณ์เฉพาะ
ตรงนี้คือจุดที่คำว่า “ผี” กับ “Character ผี” เริ่มแยกออกจากกัน
ผีทั่วไปเป็น Concept แต่ Character คือการนำ Concept นั้นมาสร้างเป็นตัวตนที่มีรายละเอียดเฉพาะ
และเมื่อมีการสร้างสรรค์ออกมาเป็นผลงานที่มีความเป็นต้นฉบับ ลิขสิทธิ์ก็สามารถเข้ามาเกี่ยวข้องกับการแสดงออกของผลงานนั้นได้
นี่จึงเป็นเหตุผลว่า ถ้ามีคนสร้าง Character ผีขึ้นมาหนึ่งตัว เราไม่ควรตีความว่าเขาเป็นเจ้าของ “ผี” ทุกตัวในโลก แต่ในขณะเดียวกันก็ไม่ควรคิดว่าเราสามารถหยิบรูปลักษณ์และองค์ประกอบเฉพาะของ Character นั้นมาใช้ได้ทั้งหมดเพียงเพราะเรากำลังสร้าง “ผี” เหมือนกัน
ลองสมมติว่ามีผีอยู่สองตัว
- ตัวแรกเป็นผีผู้หญิงผมยาว ใส่ชุดสีขาว ยืนอยู่ในบ้านร้าง บรรยากาศมืด ๆ และมีหมอกลอยอยู่รอบตัว
- ตัวที่สองก็เป็นผีผู้หญิงผมยาว ใส่ชุดสีขาว ยืนอยู่ในบ้านร้างเหมือนกัน แต่ถูกออกแบบขึ้นมาใหม่ด้วยหน้าตา ท่าทาง และรายละเอียดของตัวละครที่แตกต่างออกไป
การที่ทั้งสองตัวมีองค์ประกอบบางอย่างเหมือนกัน ยังไม่ได้หมายความว่าตัวหนึ่งละเมิดลิขสิทธิ์ของอีกตัว เพราะ “ผีผู้หญิงผมยาว ชุดสีขาว บ้านร้าง และบรรยากาศหลอน” เป็นองค์ประกอบที่สามารถพบได้ในงานแนวสยองขวัญทั่วไป แต่ถ้าลองเปลี่ยนสถานการณ์ใหม่
ถ้า Creative ไม่ได้เริ่มจากโจทย์ว่า “สร้างผีสำหรับ Halloween” แต่ได้รับภาพ Character จากผลงานหนึ่งมาเป็น Reference แล้วพยายามสร้างผีตัวใหม่ให้มี หน้าตา เครื่องแต่งกาย ทรงผม อุปกรณ์ประจำตัว ท่าทาง และรายละเอียดสำคัญหลายอย่างเหมือนต้นฉบับ จนคนเห็นแล้วนึกออกทันทีว่ามาจาก Character ตัวไหน
ตรงนี้จึงไม่ควรมองเพียงว่าก็เป็นผีเหมือนกัน เพราะสิ่งที่ต้องพิจารณาคือ เรานำเอาการแสดงออกหรือรายละเอียดเฉพาะจากผลงานต้นทางมาใช้มากแค่ไหน และนำไปใช้ในบริบทใด พูดง่าย ๆ คือการสร้าง “ผี” ขึ้นมาใหม่ กับการพยายามสร้าง “ผีตัวนั้น” ให้เหมือนต้นฉบับเป็นคนละสถานการณ์กัน
และเมื่อมีการสร้างสรรค์ออกมาเป็นผลงานที่มีความเป็นต้นฉบับ ลิขสิทธิ์ตัวละคร ก็สามารถเข้ามาเกี่ยวข้องกับการแสดงออกของผลงานนั้นได้ โดยไม่ได้หมายความว่าเจ้าของจะเป็นเจ้าของ “ผี” ในฐานะ Concept แต่สิทธิ์อาจครอบคลุมไปถึงการแสดงออกและองค์ประกอบเฉพาะที่ทำให้ Character นั้นมีเอกลักษณ์
เพราะฉะนั้น ประเด็นของ Character จึงไม่ได้อยู่แค่ว่าหน้าตาเหมือนกันหรือไม่ แต่ต้องมองไปถึงรายละเอียดที่ทำให้คนดูเชื่อมโยง Character นั้นกับผลงานต้นทางได้ และเมื่อ Character สามารถสร้างภาพจำให้กับคนดูได้ มูลค่าของมันก็ไม่ได้หยุดอยู่แค่เรื่องลิขสิทธิ์อีกต่อไป
Character ที่คนจำได้ มีมูลค่าทางธุรกิจด้วย
อีกมุมหนึ่งที่น่าสนใจคือ Character ไม่ได้มีคุณค่าเพียงในฐานะองค์ประกอบของงานศิลปะ แต่ยังสามารถกลายเป็นทรัพย์สินทางธุรกิจของเจ้าของได้ด้วย
ลองดูตลาด Halloween เป็นตัวอย่าง เมื่อ NRF ประเมินว่าการใช้จ่าย Halloween ในสหรัฐฯ ปี 2025 จะสูงถึง 13.1 พันล้านดอลลาร์ และผู้บริโภคใช้จ่ายกับทั้ง Costume, Candy และ Decoration จำนวนมหาศาล Character จึงไม่ได้หยุดอยู่แค่ในหนังหรือ Artwork แต่สามารถเข้าไปอยู่ในสินค้า Packaging, Merchandise, Event และ Campaign ได้ด้วย
นั่นทำให้ Character ที่มีคนจำได้มีคุณค่ามากกว่าแค่ “ภาพหนึ่งภาพ”
ถ้า Character กลายเป็นภาพจำของเรื่อง ภาพยนตร์ เกม หรือแบรนด์ การนำ Character นั้นไปใช้ในงาน Commercial จึงอาจไปแตะสิทธิ์หลายประเภท ไม่ได้มีแค่เรื่อง Copyright อย่างเดียว แต่อาจต้องพิจารณา Trademark, Rights of Likeness หรือสิทธิ์อื่น ๆ ตามข้อเท็จจริงของงานด้วย
เพราะฉะนั้น การเห็น Character หนึ่งตัวอยู่ในโฆษณาของแบรนด์ จึงไม่ควรตีความง่าย ๆ ว่า “เขาหยิบมาใช้ได้เพราะเป็นแค่ผี” หรือแม้แต่คิดว่าการใส่เครดิตให้เจ้าของก็เพียงพอ เพราะ ให้เครดิตไม่ได้แปลว่าได้รับอนุญาต และการนำ Character ไปใช้ใน Commercial Content อาจมีเรื่อง Permission หรือ Licensing อยู่เบื้องหลัง
นั่นทำให้การนำ Character ไปใช้ใน Commercial Content ไม่ใช่แค่เรื่องของการเลือก Visual ให้เข้ากับ Campaign แต่ต้องมองต่อไปถึง สิทธิ์ที่อยู่เบื้องหลัง Character นั้น ๆ
แต่ในปัจจุบัน วิธีสร้าง Visual เองก็เปลี่ยนไปแล้ว เพราะ Creative ไม่จำเป็นต้องวาดหรือผลิต Character ใหม่ทั้งหมดด้วยตัวเองอีกต่อไป AI สามารถเข้ามาช่วยสร้าง Visual ได้ภายในเวลาไม่กี่นาที และเมื่อ AI เข้ามาอยู่ในกระบวนการสร้างสรรค์ เส้นแบ่งระหว่าง “สร้างใหม่” กับ “สร้างจากสิ่งที่มีอยู่แล้ว” ก็ยิ่งเป็นเรื่องที่ต้องระวังมากขึ้น
แล้วถ้าใช้ AI สร้างผีขึ้นมาใหม่ ได้ไหม?
AI ทำให้การสร้าง Visual ใหม่ง่ายและเร็วขึ้นมาก และเมื่อการผลิตเร็วขึ้น จำนวน Asset ที่องค์กรสามารถสร้างได้ก็เพิ่มขึ้นตามไปด้วย งานวิจัยของ Ahrefs ที่สำรวจนักการตลาด 879 คนในปี 2025 พบว่า 87% ของผู้ตอบแบบสอบถามใช้ AI ช่วยสร้าง Content และกลุ่มที่ใช้ AI มีจำนวน Content ที่เผยแพร่ต่อเดือนอยู่ที่ 17 ชิ้นโดยทั่วไป เทียบกับ 12 ชิ้นในกลุ่มที่ไม่ได้ใช้ AI หรือมากกว่าประมาณ 42%
ตัวเลขนี้สะท้อนให้เห็นว่า AI ไม่ได้แค่ทำให้ Creative ทำงานเร็วขึ้น แต่ยังทำให้การสร้าง Content และ Visual สามารถเกิดขึ้นในจำนวนที่มากขึ้นด้วย และเมื่อ Asset เพิ่มขึ้น เรื่องที่ต้องตรวจสอบก็ไม่ได้ลดลงตามไปด้วย โดยเฉพาะงาน Commercial ที่ Visual หนึ่งชุดอาจถูกนำไปใช้ต่อในหลาย Touchpoint
ทีนี้ลองกลับมาที่ตัวอย่าง Halloween Campaign ถ้า Creative ต้องการสร้างผีขึ้นมาใหม่ แล้วใช้ AI เป็นเครื่องมือช่วยสร้างภาพ Prompt อาจเป็นเพียง
“สร้างผีผู้หญิงในบ้านร้าง บรรยากาศหลอน มีหมอกและแสงจันทร์”
ลักษณะนี้เป็นการกำหนด Concept, Mood และองค์ประกอบของภาพในภาพรวม แล้วให้ AI สร้าง Visual ใหม่ขึ้นมาตามโจทย์ แต่สถานการณ์จะเปลี่ยนไปเมื่อ Prompt กลายเป็น
“สร้างผีที่มีหน้าตา เสื้อผ้า ทรงผม และ Character Design เหมือนตัวละครจากภาพยนตร์เรื่อง X”
ตรงนี้ประเด็นไม่ได้อยู่ที่ AI สร้างภาพใหม่หรือเปล่าเพียงอย่างเดียว เพราะแม้ Final Asset จะถูก Generate ขึ้นมาใหม่ แต่สิ่งที่เรากำลังพยายามสร้างอาจเป็น Character ที่มีเจ้าของหรือเชื่อมโยงกับผลงานต้นทางอยู่แล้ว
จึงต้องย้อนกลับไปดูทั้ง Reference มาจากไหน / กำลังพยายามสร้าง Character ของใคร / มีการนำองค์ประกอบเฉพาะจากต้นฉบับมาใช้มากน้อยแค่ไหน และ Final Asset ยังมีรายละเอียดที่ทำให้ผู้ชมเชื่อมโยงกลับไปยัง Character ต้นทางได้หรือไม่
ยิ่งเมื่อ Visual จาก AI ถูกนำไปใช้ต่อใน Commercial Content หลาย Touchpoint การรู้ว่า ภาพถูกสร้างขึ้นมาอย่างไร และมีอะไรอยู่เบื้องหลังภาพนั้นบ้าง จึงสำคัญไม่แพ้การดูว่า Final Asset สวยหรือผ่าน Brief หรือไม่
ดังนั้น ก่อนที่ผีที่เราเพิ่ง Generate ขึ้นมาจะออกจากหน้าจอไปอยู่บน Campaign จริง ลองเช็ก 5 เรื่องนี้ให้ชัดก่อน
ก่อนปล่อย “ผี” ออกไปเจอคนดู ลองเช็ก 5 เรื่อง
ไม่ได้หมายความว่าเห็นผีใน Artwork แล้วต้องรีบกังวลเรื่องลิขสิทธิ์ทันที เพราะ “ผี” ในฐานะไอเดียหรือ Concept ทั่วไปไม่ได้กลายเป็นของใครเพียงเพราะมีคนสร้างภาพผีขึ้นมาก่อน หลักพื้นฐานของ Copyright คือคุ้มครองการแสดงออกของความคิด ไม่ใช่ตัว Idea หรือ Concept โดยตัวมันเอง และงานที่จะได้รับความคุ้มครองต้องมีความเป็นต้นฉบับด้วย
แต่เมื่อผีถูกสร้างขึ้นมาเป็น Character และกำลังจะถูกนำไปใช้ใน Commercial Content การหยุดเช็กสักนิดก่อนปล่อยงานออกไปก็ช่วยให้เห็นความเสี่ยงได้ชัดขึ้น
1. เรากำลังสร้าง “ผี” หรือกำลังใช้ “Character”?
ถ้าเป็นเพียงโจทย์กว้าง ๆ อย่าง “ผีในบ้านร้างสำหรับ Halloween” Creative สามารถนำไปพัฒนาเป็นงานใหม่ได้ แต่ถ้าเป็น Character ที่มีรูปลักษณ์ ชื่อ Costume บุคลิก หรือรายละเอียดเฉพาะตัว การพิจารณาก็ต้องละเอียดขึ้น
2. Character นี้มีที่มาจากผลงานของใครหรือไม่?
ถ้าเห็นแล้วสามารถเชื่อมโยงได้ทันทีว่ามาจากหนัง เกม การ์ตูน Artwork หรือผลงานใดผลงานหนึ่ง ควรตรวจสอบที่มาและสิทธิ์ที่เกี่ยวข้องก่อนนำไปใช้
3. เรากำลังหยิบอะไรจาก Character นั้นมาใช้?
อย่าดูแค่ภาพรวมว่า “เป็นผีเหมือนกัน” แต่ลองไล่ดูองค์ประกอบที่นำมาใช้ ทั้งหน้าตา Costume ทรงผม อุปกรณ์ประจำตัว ท่าทาง บุคลิก และรายละเอียดอื่น ๆ ที่ทำให้ Character นั้นเป็นที่จดจำ
4. เรากำลังจะนำไปใช้ที่ไหน?
บริบทของการใช้งานก็สำคัญ โดยเฉพาะเมื่อ Visual กำลังจะเข้าไปอยู่ใน Commercial Campaign, Advertising, Packaging หรือ Merchandise เพราะนอกจากต้องดูว่า Character นั้นมี Rights อะไรแล้ว ยังต้องตรวจสอบด้วยว่า การใช้คอนเทนต์ในสื่อโฆษณา ครอบคลุมวัตถุประสงค์และรูปแบบการใช้งานที่กำลังจะเกิดขึ้นหรือไม่ การตรวจสอบ Rights ให้ชัดเจนตั้งแต่ก่อนผลิตหรือเผยแพร่ ย่อมช่วยลดปัญหาที่อาจตามมาภายหลัง
5. ถ้าใช้ AI เรารู้หรือไม่ว่า Asset นี้มีที่มาอย่างไร?
Brief → Prompt → Reference → Generation → Editing → Final Asset
เพื่อให้เห็นว่า Visual นั้นถูกสร้างขึ้นมาอย่างไร และมีการนำ Reference หรือองค์ประกอบจากผลงานของบุคคลอื่นเข้ามาเกี่ยวข้องหรือไม่
เพราะสุดท้ายแล้ว การพูดว่า “ผีมีลิขสิทธิ์” แบบเหมารวมก็อาจทำให้เรื่องง่ายเกินจริง ในทางกลับกัน การมองว่า “เป็นภาพที่ AI สร้างใหม่ ก็ไม่น่ามีปัญหาอะไร” ก็อาจง่ายเกินไปเช่นกัน
สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่การกลัวว่า “ใช้ผีไม่ได้แล้ว” แต่คือการแยกให้ออกว่าเรากำลังสร้างผีขึ้นมาใหม่จาก Concept ทั่วไป หรือกำลังนำการแสดงออกและรายละเอียดเฉพาะของ Character ที่มีอยู่แล้วมาใช้ เพราะ Copyright โดยหลักคุ้มครองการแสดงออกของความคิด ไม่ใช่ Idea หรือ Concept ทั่วไป
ดังนั้นครั้งหน้าถ้าเห็นผีใน Artwork ลองหยุดคิดอีกนิดว่านี่คือผีทั่วไปหรือกำลังใช้ ‘ผีตัวนั้น’ ของใครอยู่?”
เพราะผีใน Artwork อาจหลอกคนดูได้ไม่กี่วินาที แต่ Rights Issue ที่เพิ่งโผล่ขึ้นมาตอน Campaign กำลังจะ Launch อาจหลอกทีม Creative ได้ยาวกว่านั้นเยอะ
Number 24 l Clearify: เช็ก Rights ก่อนที่ปัญหาจะโผล่ตอนท้าย
Number 24 | Clearify ช่วยเช็กเรื่อง Rights ตั้งแต่ก่อน Production เพื่อให้ Creative Team รู้ตั้งแต่ต้นว่า อะไรใช้ได้ อะไรต้องขอ และอะไรควรเคลียร์ก่อนปล่อยงาน
ครอบคลุมทั้ง Character & IP, Copyright, Trademark, Personal Rights & Likeness, Property Release, Brand & Logo และ Third-party Rights พร้อมช่วยประสานงานกับ Rights Holder และจัดการเอกสารที่เกี่ยวข้อง
เพราะไอเดียดี ๆ ควรได้ไปต่อ ไม่ใช่มาหยุดที่คำว่า “ใช้ไม่ได้” ตอน Final
มี Character, Brand, บุคคล หรือ Third-party Content อยู่ในงาน? เช็กกับ Number 24 | Clearify ก่อนปล่อยจริงได้ที่ลิงค์ด้านล่าง
Inbox : http://m.me/number24.co.th
LINE Official Account : https://line.me/R/ti/p/@klj9484n
Instagram : https://www.instagram.com/number24.co.th
Website : https://number24.co.th/
